Sông Tang và định mệnh Lung Leng

Sông Tang và định mệnh Lung Leng
TP - Mặt trời khuất sau ngọn núi Kà Láp. Tia nắng yếu ớt phản chiếu trên những ngôi mộ chum in hoa văn huyền bí. 60 ngôi mộ táng của người Sa Huỳnh hiện ra. Một ngôi làng thuộc nền văn hóa Sa Huỳnh, niên đại 3.000 năm đang được khai quật cạnh sông Tang.
Tác giả tại hố khai quật số 7 thung lũng sông Tang. Ảnh: Văn Chương
Tác giả tại hố khai quật số 7 thung lũng sông Tang. Ảnh: Văn Chương.

Chạy đua với thuỷ thần

Tại thôn Tre 1 nằm dưới lòng hồ chứa nước Nước Trong (thuộc xã Trà Thọ, huyện Tây Trà, Quảng Ngãi), một khu lán trại ẩn hiện dưới màn đêm vừa sập xuống núi rừng thâm u.

Thung lũng thần bí giờ trở thành công trường khai quật ngôi làng cổ của người tiền sử. Viện Khảo cổ học Việt Nam và Bảo tàng Tổng hợp Quảng Ngãi đang chạy đua với thời gian để khai quật hoàn thành, trước khi mùa mưa ập đến.

 Hồ thủy điện đang dâng nước theo chân nhà khảo cổ và 60 lao động. “Định mệnh” mơ hồ hay sự việc ngẫu nhiên, khiến số phận sông Tang, Lung Leng đều được phát hiện vào lúc nước rút và phải chạy đua.

Ngọn đèn leo lét hắt ánh sáng đỏ quạch soi lòng hố khai quật. Khói hương nghi ngút quện vào quần thể mộ táng lô nhô.

Trên các ngôi mộ, người Sa Huỳnh đều chia của hồi môn: Bông tai 2 đầu thú, đá mài, bình hoa… Người sống có gì, người chết được chia cái nấy.

Cảnh tượng hiện ra, trở thành bức tranh sống động mô tả ngôi làng và cuộc sống của người Sa Huỳnh cách đây 3.000 năm.

Tại hố khai quật số 4, được mở rộng 8m, dài 10m, khi gạt lớp đất thực bì dày 60 cm, các nhà khảo cổ phát hiện một lớp đất xám đen dày 30 cm. Đào tiếp là đất xám vàng, đất sinh thổ.

Tại độ sâu này, cuộc sống người tiền sử bắt đầu hiện ra qua 7 ngôi mộ chum, 3 cụm đá cư trú. Bên cạnh đó là 2 lọ hoa bằng đất có hình dạng miệng loe, đai rộng 15cm, thành lọ hoa vạch những đường thẳng, đường cong.

Một ngôi mộ nồi Sa Huỳnh
Một ngôi mộ nồi Sa Huỳnh .

Người tiền sử gửi gắm điều gì vào những nét vạch để gởi lại cho con cháu hậu thế cả ngàn năm sau? Đối với đồng bào dân tộc, họ còn lưu giữ câu chuyện ngàn năm về trận đại hồng thủy từ trên núi đổ xuống? Đối với các nhà khảo cổ, nét vạch này được ghi chép là văn thừng.

Người Việt cổ phía Bắc thuộc Văn hóa Đông Sơn có tục táng người chết trong ngôi mộ hình thuyền. Chiếc thuyền là biểu tượng chở người chết đi vào cõi vĩnh hằng.

Còn những ngôi mộ khai quật bên sông Tang đều mang đặc trưng của người Sa Huỳnh (được phát hiện ở nhiều di tích như Long Thạnh, Bình Châu, Lý Sơn): Mộ táng đều được chôn bằng những chiếc chum, nồi đất.

Sáng 6-9, TS Đoàn Ngọc Khôi, Phó Giám đốc Bảo tàng Quảng Ngãi điện thoại với giọng gấp gáp: “Không còn kịp, nước dâng nhanh quá”.

Năm 2001, di chỉ Lung Leng ở tỉnh Kon Tum được khai quật. Cuộc khai quật thu về hàng ngàn cổ vật của người tiền sử. 600 nhân công phải chạy đua trước khi thủy điện Yaly dâng ngập nước. Còn lần này, thung lũng sông Tang cũng có số phận tương tự.

Hồ thủy điện đang dâng nước theo chân nhà khảo cổ và 60 lao động. “Định mệnh” mơ hồ hay sự việc ngẫu nhiên, khiến số phận sông Tang, Lung Leng đều được phát hiện vào lúc nước rút và phải chạy đua.

Cổ vật bí ẩn

Trong khói hương nghi ngút, già làng Hồ Văn Quý “xin tổ tiên phù hộ cho đồng bào có thóc lúa đầy nhà, con ma không bắt người đau ốm.

Già cáo với thần sông, thần núi để ông bà rời núi”. Đó là nghi thức già làng tiễn đưa những khối cổ vật được đóng thùng và vận chuyển ra khỏi lòng hồ nước để đưa về xuôi.

Những cổ vật bên sông Tang đo đồng vị phóng xạ các-bon đã xác định niên đại 3.000 năm cộng trừ 185 năm.

Trong số cổ vật, hấp dẫn nhất là khuyên tai 2 đầu thú. Các nhà nghiên cứu đã tìm được khuyên tai này tận đảo Đài Loan, Malaysia, Philippines…

Chân đế bát bồng của cư dân Sa Huỳnh
Chân đế bát bồng của cư dân Sa Huỳnh .

Các nhà nghiên cứu nước ngoài giả thuyết rằng, người Sa Huỳnh đến từ phía biển Đông. Chủ nhân của văn hóa Sa Huỳnh là những người Tiền Mã Lai - Đa đảo (Proto Malayo Polynesien).

Những giả thuyết khác thì cho rằng, văn hóa Sa Huỳnh được hội tụ từ biển đảo vào cộng với từ rừng núi xuống.

Có nhiều nhóm cư dân tộc người hợp lại, trong đó có dấu ấn ngữ hệ Nam Á - Môn Khơmer và ngữ hệ Malayo - Polynesien cư trú trên vùng đảo và quần đảo Đông Nam Á.

Năm 2009, tỉnh Quảng Ngãi tổ chức hội thảo “100 năm phát hiện và nghiên cứu di chỉ văn hóa Sa Huỳnh”. Dù 100 năm rồi, nhưng câu hỏi về nguồn gốc của người Sa Huỳnh vẫn luôn hiện hữu.

Nền văn hóa Đông Sơn được chứng minh là thành quả phát triển liên tục từ các nền văn hóa xa xưa trước đó như văn hóa Phùng Nguyên, văn hóa Đồng Đậu và văn hóa Gò Mun.

Còn văn hóa Sa Huỳnh bắt nguồn từ đâu? Những bằng chứng, những dữ kiện theo các nhà nghiên cứu thì vẫn còn mong manh.

Theo TS Đoàn Ngọc Khôi, khi khai quật di chỉ Lung Leng ở Kon Tum, văn hóa Sa Huỳnh đã bắt đầu hiện ra dòng chảy qua 3 vùng: Tây Nguyên - miền núi Quảng Ngãi và Quảng Nam - đồng bằng. Cư dân Sa Huỳnh đã cư trú bên cạnh con sông Tang trong suốt 1.000 năm.

Trong ánh bình minh hé trên núi Nước Đốp, dòng sông Tang cuồn cuộn chảy về xuôi và ra biển. Đối với người tiền sử, họ luôn chọn sông làm thủy lộ.

Cạnh con sông thì mở đường bộ hành. Mấy chục năm trước, người dân buôn bán ở Quảng Ngãi đã sử dụng lại con đường này. Họ vận chuyển hàng lên thị trấn Sơn Hà. Dùng thuyền ngược lên bản làng ở thung lũng sông Tang.

Hồi môn là biển cả

Buổi sáng, thung lũng sông Tang như được đánh thức bởi tiếng chân rầm rập. Những thanh niên đồng bào dân tộc lùa con thú đến bờ sông để săn bắt.

Một cụ già làng nhắc lại truyền thuyết: “Tổ tiên của chúng tôi đã sinh sống ở đây mấy ngàn năm. Họ săn bắn, hái lượm dọc sông Tang. Họ sống thành bầy đàn, mặc quần áo bằng vỏ cây rừng và theo dòng sông xuôi xuống biển…”.

Ông Đinh Văn Ngân, 76 tuổi, thoáng cái đã tót lên cành cây xuân chót vót cạnh nhà. Theo người trong làng, tổ tiên của họ mùa nắng sống dưới suối, mùa mưa sống trên núi và trên cây để tránh thú rừng. Họ đã lột vỏ cây xuân mà ông Ngân giới thiệu để làm quần áo mặc. Cuộc sống của họ thiếu cái ăn, không có hạt muối, phải săn bắn thú rừng… Câu chuyện này dù chỉ được truyền miệng, nhưng cũng góp phần soi rọi dòng chảy văn hóa Sa Huỳnh dưới góc độ dân gian.

Ông Đinh Văn Ngân, 76 tuổi, thoáng cái đã tót lên cành cây xuân chót vót cạnh nhà. Theo người trong làng, tổ tiên của họ mùa nắng sống dưới suối, mùa mưa sống trên núi và trên cây để tránh thú rừng.

Họ đã lột vỏ cây xuân mà ông Ngân giới thiệu để làm quần áo mặc. Cuộc sống của họ thiếu cái ăn, không có hạt muối, phải săn bắn thú rừng… Câu chuyện này dù chỉ được truyền miệng, nhưng cũng góp phần soi rọi dòng chảy văn hóa Sa Huỳnh dưới góc độ dân gian.

Các nhà văn hóa cho rằng, nghiên cứu về một nền văn hóa, phải đối chiếu từ nhiều ngành khoa học khác nhau.

Giống như di tích Sa Huỳnh khai quật ở Bình Châu vào năm 1978, người Sa Huỳnh ở sông Tang cư trú chung với người chết.

Tại hố số 3 có một ngôi mộ chum úp ngược xuống đất. Gần đó có ngôi mộ cũng đặt úp nhưng hơi nghiêng về hướng Đông, miệng chum thường tránh ra ngoài khu dân cư sinh sống. Mỗi ngôi mộ đều có hồi môn chia cho người đã khuất.

Theo TS Đoàn Ngọc Khôi, “phát hiện văn hóa Sa Huỳnh ở thung lũng sông Tang góp phần làm rõ thêm tiến trình phát triển của nền văn hóa Sa Huỳnh. Văn hóa Sa Huỳnh là dòng chảy từ Trường Sơn xuống đồng bằng. Sự hội tụ đó có sự hợp lưu với văn hóa Lung Leng ở tỉnh Kom Tum”.

Văn hóa Sa Huỳnh bắt nguồn và phát triển từ văn hóa bản địa theo dòng chảy: Núi rừng Trường Sơn - miền núi các tỉnh duyên hải - xuống vùng đồng bằng - ra biển. 3.000 năm rồi, “hồi môn” mà tổ tiên để lại vẫn còn. Đó là biển.

Cư dân Sa Huỳnh đã chinh phục biển cách đây mấy ngàn năm. Cổ vật của người Sa Huỳnh được phát hiện tận các đảo Lý Sơn, Trường Sa, Philippines…

Cùng chuyên mục

Khi sứ giả hoang dã trở về: Anh 'lâm tặc' thương nàng mũi hếch…

Khi sứ giả hoang dã trở về: Anh 'lâm tặc' thương nàng mũi hếch…

TPO - Một ngày đẹp trời, nhà bảo tồn Chu Xuân Cảnh (quản lý dự án bảo tồn voọc mũi hếch, thuộc Tổ chức Bảo tồn Động thực vật Quốc tế - FFI) rủ tôi đi chụp ảnh 'những cô nàng ăn hoa nghiến thơm' trên đỉnh núi Khau Ca, thuộc VQG Du Già - Cao nguyên đá Đồng Văn, tỉnh Tuyên Quang. Lái xe gần chục tiếng đồng hồ từ Hà Nội, đi bộ thêm 4 tiếng vượt rừng, núi đá, lội qua nhiều con suối nước lạnh nữa mới tới được khu nhà sàn nhỏ của đội bảo vệ voọc mũi hếch thuộc xã Tùng Bá.

Khi 'sứ giả hoang dã' trở về - Bài 2: Bí mật của đội 'ngự lâm quân' bảo vệ 'nữ hoàng'

Khi 'sứ giả hoang dã' trở về - Bài 2: Bí mật của đội 'ngự lâm quân' bảo vệ 'nữ hoàng'

TPO - Tại sao rừng già thâm u bất tận lại vắng bóng thú hoang, còn góc núi nhô ra biển (bán đảo Sơn Trà, Đà Nẵng), vây quanh bởi hải cảng và đô thị sầm uất, lại giữ được đàn voọc ngũ sắc đông nhất trên thế giới? Bí quyết nằm ở sự quyết liệt, tính bài bản của những 'vệ sỹ' bảo vệ 'nữ hoàng' linh trưởng.

Bãi sậy sông Đầm là mái nhà yên bình của nhiều loài chim, trong đó có cả cò nhạn Ảnh: Đ.T

Về nơi đàn cò ở lại

TP - Có một nơi mà bao năm qua đàn cò hàng ngàn con chọn làm nhà, sáng chiều sải cánh tự do kiếm ăn, tối về ngủ bên rặng dừa mà chẳng mảy may lo bị bẫy bắt. Nơi ấy là bãi sậy sông Đầm (thuộc phường Bàn Thạch, thành phố Đà Nẵng).

Tượng đài Nguyễn Tất Thành – Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Trường Quốc học Huế Ảnh: QH Huế

130 năm trường Quốc học Huế: Ngôi trường của tuấn kiệt, anh thư

TP - Trong nhiều lần trò chuyện với thạc sĩ Sử học Nguyễn Đình Dũng, người từng dạy môn lịch sử ở Đại học Huế và cũng từng công tác tại Bảo tàng Hồ Chí Minh TP Huế, thường nghe anh nói rằng: “Trường Quốc học Huế là ngôi trường vĩ đại, là chiếc nôi đào tạo lớp lớp hiền tài đóng góp rất lớn cho lịch sử đất nước. Họ đích thực là những tuấn kiệt, anh thư. Trong đó có vai trò đặc biệt quan trọng của người học sinh Nguyễn Sinh Côn, sau này là Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại”.

Rắn độc và rừng hoang đã 'bỏ bùa' họ như thế đó

Rắn độc và rừng hoang đã 'bỏ bùa' họ như thế đó

TPO - Suốt nhiều năm, thỉnh thoảng tôi vẫn được những vị khách phương xa, trong đó có cả khách Âu - Mỹ, nhờ dẫn đến những khu nhà hàng đặc sản thịt rắn như Lệ Mật để “thử món lạ”. Có những nhà báo châu Âu quyết tâm trải nghiệm đến cùng, giá cả chẳng thành vấn đề, cứ như thể đã đặt chân đến Hà Nội mà chưa nếm thịt rắn thì chuyến đi vẫn còn thiếu một điều gì đó. Vậy mà, khi tận mắt thấy quả tim rắn vẫn còn đập trong chiếc cốc thủy tinh, bên cạnh là thứ tiết đỏ au được khuấy bằng một cọng sả trắng nõn, không ít người bỗng chốc đổi ý. Họ lịch sự xin phép được dừng lại ở mức “chiêm ngưỡng”, nhường phần “thưởng thức” cho những người can đảm hơn.

Ông Nguyễn Hồng Quang tỉ mỉ, chăm chút từng sản phẩm mới

Khắc khoải về làng gốm cổ Hương Canh

TP - Từng có gần 400 hộ làm nghề, gốm Hương Canh (xã Bình Nguyên, tỉnh Phú Thọ) nay chỉ còn 4 hộ bền bỉ giữ lửa cho nghề gốm cổ. Được tạo nên từ nguồn đất trầm tích đặc biệt của địa phương, dòng gốm sành không men nổi tiếng bởi độ bền chắc và sắc màu trầm mộc mạc đang đối mặt với những khó khăn về đầu ra và nguy cơ thiếu người kế nghiệp.

Anh Lưu Quang Hà bên sản phẩm bê tông nghệ thuật của Công ty

'Chúa chổm' xứ Tuyên đúc nên cơ nghiệp

TP - Lưu Quang Hà vừa rời giảng đường đại học, bước chân khởi nghiệp liền bị quỵt tiền, phải vay nặng lãi để sống. Ở nhà, bố mắc ung thư phổi, gia đình khánh kiệt, khiến anh Hà nhiều đêm bật khóc. Nhưng rồi, anh đứng dậy, gây dựng công ty chuyên làm sản phẩm bê tông nghệ thuật – ngành nghề mà anh được học, doanh thu tiền tỷ, tạo việc làm cho gần 20 lao động. Anh còn là Bí thư Chi đoàn ở tổ dân phố.

Công an cơ sở tuyên truyền, vận động người dân xóa bỏ hủ tục nghi kỵ “cầm đồ thuốc độc” Ảnh: NN

'Bóng ma đồ độc' ám ảnh vùng cao Quảng Ngãi

TP - Ở một số bản làng miền núi Quảng Ngãi, hủ tục nghi kỵ “cầm đồ thuốc độc” vẫn âm ỉ tồn tại, len vào những mâu thuẫn đời thường, những cơn bệnh chưa được lý giải bằng khoa học. Từ một lời phán của thầy cúng, hàng xóm có thể thành kẻ thù, người vô tội bị cô lập, đánh đập, thậm chí mất mạng.

Cán bộ Trạm Y tế xã Buôn Đôn đi bộ đến từng hộ dân tại buôn Đrăng Phốk để tiêm vắc xin cho trẻ

'Cõng' vắc xin tìm trẻ giữa đại ngàn

TP - Không để người dân vất vả đưa con đến trạm y tế, vào ngày 16 hằng tháng, cán bộ y tế xã vùng xa tỉnh Đắk Lắk vượt hơn 20km đường rừng đều đặn mang vắc xin vào tận buôn. Chuyến đi của họ đã mang thêm một lớp bảo vệ đến với những đứa trẻ nơi vùng lõi rừng, từng ngày rút ngắn giữa dịch vụ y tế và người dân.

Giếng cổ được người dân tự hào giới thiệu với khách đến thăm đảo

Bí ẩn giếng cổ ở xã đảo Đà Nẵng

TP - Giữa vùng biển đảo quanh năm nắng gió, nơi từng giọt nước ngọt quý hơn vàng, hai giếng cổ dưới chân núi Bàn Than ở Tam Hải vẫn trong veo, mát lành qua hàng trăm năm.

Cựu chiến binh Nguyễn Duy Kháng và cô giáo HươngẢnh: Lê Văn Chương

Những người lính ở lại núi Dàng-Bài cuối: Trái tim cô giáo trẻ dành trọn tiếng "tít te"

TP - Tháng 2/1970, bên dòng sông Vệ (Hành Thịnh, Quảng Ngãi), những chiếc HU-1A còn gọi là tàu rọ liên tục quần đảo, gầm rít trên bầu trời. Giữa khói lửa chiến tranh, trái tim một cô giáo trẻ lại bị cuốn vào âm thanh “tít te” không ngừng của một cậu lính thông tin quê Thái Bình. “Cái này bí mật, không thể giải thích” – chàng lính Nguyễn Duy Kháng mỉm cười nói với cô giáo Nguyễn Thị Thanh Hương về công việc của mình.