Nhà văn Trần Thị Nhật Tân:

Dòng xoáy trong văn xoáy vào đời

TP - Văn nghệ sĩ có không ít người bất hạnh, nhưng bất hạnh như nữ nhà văn Trần Thị Nhật Tân ở thành phố Nam Định thì tôi chưa thấy bao giờ.

Nhà văn Trần Thị Nhật Tân
Một ngày đầu thu, tôi đến thăm, bà khoe mình vừa hoàn thành tiểu thuyết mới. Và tôi biết cuốn tiểu thuyết một thời gây sóng gió văn đàn để rồi gây sóng gió cho chính bà vừa được NXB Thanh niên tái bản. Trong ngôi vườn mộc mạc, những câu chuyện bà kể khiến nhiều người nghe phải cười trong nước mắt.

Từ bục giảng ra vỉa hè

Ở tuổi 60, bà nói, như thế cũng gần hết cuộc đời rồi, nhưng tổng kết lại bà chỉ thấy nỗi cay đắng. Cay đắng đấy, nhưng giờ bà không tìm cách chữa trị những cay đắng đó. Bà tìm cuộc sống thanh thản trong con chữ, trong những bài thơ thiếu nhi đẫm cảm xúc, trong trẻo và vô tư. Bà tìm niềm vui bằng hoa trái trong vườn nhà, với một con mèo và một con chó nhỏ. Trong ngôi nhà ba gian của bà, chỉ có hai chiếc giường một, bộ bàn ghế cũ kỹ, mấy chồng sách báo. Không có ti vi, không cát-xét. Khi tôi vào nhà bà, thì có na, có ổi và nước trà ướp hoa cúc tiếp đãi.

Trần Thị Nhật Tân sinh năm 1949 tại thành phố Nam Định, là con thứ sáu. Người cha hoạt động Việt Minh từ rất sớm, từng bị thực dân Pháp bắt và tù đày. Người mẹ phải một mình buôn bán, bươn chải nuôi đàn con. Vì cuộc sống quá vất vả, nên bà cụ lâm bệnh và mất sớm. Mới mười tuổi, cô bé Nhật Tân đã mồ côi mẹ. Hai năm sau, người cha của cô cũng đau ốm mà qua đời. Để có cái ăn, cô phải tự đi mò cua bắt ốc kiếm sống qua ngày…

Tuy đói khổ và phải sống tự lập từ bé, nhưng Nhật Tân lại học rất giỏi. Đầu năm 1961, cô được Trường Phổ thông cơ sở Liễu Đề cử lên thành phố Nam Định tham dự kỳ thi học sinh giỏi môn toán lý toàn tỉnh và đã đoạt giải Nhất. Sau đó, cô đã quyết định nhờ người khai tăng thêm ba tuổi để đi học ngành Điện báo. Vào trường học nghề, nhưng Nhật Tân vẫn còn ở tuổi thiếu nhi, bé nhỏ và gầy yếu nên rất vất vả. Trong nhiều buổi sinh hoạt, lao động, cô bị chảy máu cam và ngất, dầu vậy cô vẫn phải cố gắng theo kịp bạn bè.

Tốt nghiệp ra trường, Trần Thị Nhật Tân được điều về Bưu điện Bờ Hồ (Hà Nội) làm việc, nhưng cô đã xin vào chiến trường bằng cách khai tăng thêm tuổi và giấu gạch vào người khi kiểm tra cân nặng. Nhật Tân đã được điều vào Hàm Rồng biên chế trong Tổ Điện báo, do Tỉnh đội Thanh Hóa phụ trách. Suốt thời gian này, Nhật Tân vừa làm nhiệm vụ, vừa ghi nhật ký, làm thơ… và nhiều bài thơ đã được đăng trên báo Thiếu niên Tiền phong. Năm 1968, do yêu cầu của trên, Nhật Tân được điều về phụ trách Tổng đài của Viện Quân y 108. Tại đây, cô có thời gian còn kiêm thêm nhiệm vụ của một hộ lí và y tá phục vụ thương bệnh binh. Công việc nhiều, lại làm quá sức, Nhật Tân thường bị ngất xỉu. Năm 1970, phải chuyển ngành về làm cán bộ Tổ chức của Ty Bưu điện Hà Nam Ninh. Từ đây, số phận đã đẩy cô gái trẻ Nhật Tân vào những “bão giông” của cuộc đời.

Trần Thị Nhật Tân kể: “Tôi được nhà thơ Định Hải, hồi đó đang làm biên tập viên của Nhà xuất bản Kim Đồng quan tâm. Ông khuyên tôi nên xin đi dạy học để có điều kiện tiếp xúc với những tâm hồn ngây thơ trong trẻo, tốt cho việc làm thơ thiếu nhi. Tôi được Trung ương Đoàn giúp đỡ, gửi công văn về Ty Giáo dục Hà Nam Ninh. Và người ta cũng nể gia đình tôi có chút thành tích, tôi được bố trí cho đi dạy văn ở Trường Sư phạm Mẫu giáo của tỉnh. Được một thời gian ngắn, Trường Sư phạm Mẫu giáo của Hà Nam Ninh được sáp nhập với Trường của Trung ương ở Phủ Lý, tôi xin về dạy văn tại Trường cấp I Trần Quốc Toản, một trường điểm của thành phố Nam Định”.

Tại đây, Nhật Tân gặp nhiều phiền toái.  Người ta đặt đủ thứ điều tiếng xấu cho cô. Theo yêu cầu của Phòng Giáo dục, nhà trường đã thành lập “Hội đồng dự giờ kiểm tra” để kiểm tra trình độ dạy học của Nhật Tân. Sau nhiều ngày dự giờ, Hiệu trưởng nhà trường đã kết luận cô dạy quá tốt. Nhưng cô vẫn được yêu cầu đi học thêm nghiệp vụ hoặc xin chuyển công tác. Cũng trong thời gian này, Nhật Tân gay gắt tố cáo thực trạng giáo dục ở địa phương và làm cả đơn gửi đi nhiều nơi. Nhưng nguyện vọng không được chấp nhận. Thất vọng não nề, sẵn có máu văn chương trong người, Nhật Tân quyết viết tiểu thuyết. Vì chỉ có tiểu thuyết mới giúp cô nói được những điều mà cô đang bức xúc. Thế là, khi đêm đến, cô gái nhỏ nhắn lại trằn trọc “cày” lên trang giấy những tâm sự, những cảm xúc và cả nỗi bất bình được chắt ra từ cuộc đời của mình. Năm 1982, Nhật Tân xin đi học Trường Viết văn Nguyễn Du khóa 2, ba năm sau cầm bằng tốt nghiệp, quay trở lại nơi mình ra đi. Nhưng cô bị từ chối một cách không thương tiếc. Ê chề trong nỗi thất vọng, Nhật Tân phải bước ra khỏi cơ quan cũ. Cô đi xin việc, không nơi đâu nhận do người ta sợ phiền phức, ngại liên lụy. Không có chỗ ở, Nhật Tân phải ra ở vỉa hè, sống bằng nghề rửa bát thuê, kéo xe cải tiến, mò cua bắt ốc…

Mấy lần ra bến vẫn chẳng xuôi thuyền

Một cô gái vừa tốt nghiệp đại học, không công việc, không nhà cửa. Trần Thị Nhật Tân đã sống ở vỉa hè suốt từ năm 1985 đến 1994. Nhiều người sống quanh bà  là phường nghiện hút, trộm cắp. Để tồn tại được ở nơi vỉa hè của chợ búa, công viên, bà đã phải rất khéo léo bắt thân với họ. Ban ngày, người phụ nữ nhỏ bé ấy làm việc cật lực để có cái ăn, đêm về lại làm thơ, viết truyện. Lúc này, tiểu thuyết Dòng xoáy đã được chỉnh lại. Nhật Tân đã nghĩ ra cách là nấu phở bán để kiếm tiền in tiểu thuyết. Chưa đầy một năm thuê cửa hàng bán phở, Nhật Tân đã kiếm được số tiền đủ để in tiểu thuyết. Sau đó, bà trả cửa hàng, lại ra ở vỉa hè để viết Dòng xoáy tập 2. Bà bảo, bán phở kiếm được tiền đấy, nhưng phải hy sinh, vì dính đến tiền và mê tiền là không viết được tiểu thuyết nữa. Mãi cho đến năm 1994, sau quãng thời gian dài làm lụng, tích cóp, Nhật Tân cũng mua được một chốn để che mưa che nắng.

Tôi hỏi bà rằng, vậy người thân của bà chẳng còn ai hay sao? Bà bảo, bà là con út, hai người anh trai đã hy sinh trong chiến tranh, còn mấy người chị mỗi người mỗi nơi, cũng chẳng ai quan tâm đến bà. “Vậy còn chồng con?” - Tôi thắc mắc. Bà nén một tiếng thở dài: “Từ năm 1970, Công đoàn nhà trường có giới thiệu một cán bộ cho tôi, chúng tôi ưng nhau và đi đăng ký. Nhưng ông này đã lấy tảo hôn một người vợ ở quê. Chuẩn bị đến ngày tổ chức, cô vợ ở quê ra gặp, cô ấy xin tôi. Tôi không nỡ nhìn thấy cô gái trẻ ấy khóc, đành nhường. Người thứ hai là bộ đội xuất ngũ ở Nam Định. Ngày tổ chức đám cưới lại không có chú rể. Chúng tôi đã đặt cơm hàng rồi, nhưng ngày cưới không thấy chú rể đâu. Bà mẹ chồng từ quê lên nói: Tao bán nó rồi, bán 20 triệu. Mày có 20 triệu thì lấy được nó. Tôi không có tiền, cuối cùng đám cưới không thành. Người ta bảo tôi đẹp, tử tế mà bạc phận”.

Cuốn Dòng xoáy

Sau lần thứ hai đăng ký kết hôn mà không lấy được chồng, Nhật Tân gửi tâm sự vào thơ: “Hai lần đăng ký chẳng được làm cô dâu/ Càng nghĩ trong tim càng nhói đau/ Đời sao bạc thế tàn ác thế/ Người tốt phải mang nỗi khổ đau”.

Nhật Tân tâm sự rằng, thực ra ngày đó người ta lại đồn bà bị bê đê, nên đăng ký kết hôn rồi người ta vẫn bỏ, không cưới. Bà không biết làm sao để thanh minh được. Người thứ ba đến với bà là một sĩ quan quân đội. “Ông ấy biết tôi không phải là người như vậy, nhưng không vượt qua được dư luận. Cái ngày tôi viết tiểu thuyết Dòng xoáy, bị thêu dệt và bị gọi lên Công an ấy, ngành giáo dục tỉnh căm thù tôi. Một thời gian ông ấy đi lấy người khác, cũng là giáo viên” - Trần Thị Nhật Tân nói.

Sau này, khi đã là một người người 60 tuổi, một chuyện khá hài hước đã xảy đến với Trần Thị Nhật Tân. Đó là, một cụ ông chống gậy đến gặp bà, hỏi: “Đây có phải nhà thơ Nhật Tân không?”. Nhật Tân nói phải. Ông ấy hỏi: “Có lấy tôi không?” Nhật Tân ngỡ ngàng hỏi lại: “Lấy ông làm gì?”. Cụ ông chống gậy vồ vập: “Cô ơi, cô đạo đức lắm, cô hay giúp người nghèo, cô lấy tôi đi. Lấy tôi đi để chăm sóc tôi với”. Nhật Tân hỏi: “Thế vợ con ông đâu?”. Cụ ông nói vợ mình đã chết, còn các con không đứa nào nuôi nấng. Nhật Tân buồn bã trong lòng và cười ra nước mắt: “Trời ơi, tôi bị bệnh tai biến, làm sao nuôi được ông? Sao thời tôi 20 ông không hỏi? Tôi nuôi thân tôi còn không xong, huống chi…”.

Vay thơ Nguyễn Bính để đi thực tế sáng tác

Là người ham viết và ham đi, năm 1988, Trần Thị Nhật Tân muốn đi thực tế để sáng tác nhưng không có tiền. Vay tiền không ai cho, cuối cùng ông Đỗ Đình Thọ là cán bộ của Sở Văn hóa - Thông tin tỉnh lúc bấy giờ cho vay 100 cuốn tuyển tập thơ Nguyễn Bính và nói: “Tôi cho bà vay 100 cuốn này, bà đi bán dọc đường và lấy số tiền đó làm lộ phí”.

Không chần chừ, Nhật Tân nhận tuyển tập thơ và lên đường. Nhưng độ đó, tuyển thơ in bằng giấy vỏ bao xi măng, không ai mua. Vào đến Vũng Tàu mà không biết phải tiếp tục đi như thế nào vì không còn tiền ăn, tiền tàu xe. Cũng từ đây, Nhật Tân đã gặp may mắn hết lần này đến lần khác vì nhiều người đã biết tiếng bà trên báo. Hơn một tháng trời ở Côn Đảo và đảo Bạch Hổ, Nhật Tân sống nhờ vào sự cưu mang của bộ đội và những người mến mộ thơ bà. Trong suốt hành trình đó, Nhật Tân say sưa nói chuyện và đọc thơ về Nguyễn Bính cho bộ đội nghe và tặng dần hết 100 cuốn tuyển thơ vay được. Sau đó trở về vỉa hè, Nhật Tân viết cảm xúc hơn, nhiều vốn sống và triết lý hơn. Dòng xoáy tập 2 cũng được ra đời mấy năm sau đó và được tái bản nhiều lần. Tiểu thuyết Dòng xoáy, một thời gian gây xôn xao dư luận, cho đến nay, nó vẫn đóng đinh vào cuộc đời bà là chuyện chống tiêu cực trong ngành giáo dục.

Giờ bà vẫn cần mẫn viết trong ngôi nhà nhiều gió, giữa ngôi vườn nhiều cây, ngòi bút bà cất lên tiếng nói cho những thân phận nghèo, những người bất hạnh. Thời gian còn lại trong ngày, bà dành để dạy văn cho những đứa trẻ hàng xóm. Biết trong người mình có bệnh, nữ nhà văn Trần Thị Nhật Tân đã lo xong chuyện hậu sự cho mình. Ngôi nhà và khu vườn bà đang sống, bà cũng đã làm di chúc dành cho trẻ em nghèo, nếu một mai bà mất đi.

Video đang được xem nhiều

Cùng chuyên mục

Xem thêm Văn nghệ

Mới - Nóng

Khám phá