Sách dịch chậm không chỉ là vấn đề bản quyền

Nhiều dịch giả cho rằng, các nhà văn VN đang sống trong một thế giới văn học cách xa thế giới cả trăm năm! Có nghĩa là những mối quan tâm, âu lo của thế giới, những cơn bão khoa học kỹ thuật... gần như không mấy tồn tại trong "não trạng" của nhà văn Việt.

Cuốn sách mới đang được ưa chuộng ở VN
Dường như hiện tượng "mất sóng" đang diễn ra.

Những người có trong tay Tuyển tập M. Kundera sẽ không khỏi buồn lòng, khi nhiều tác phẩm của tác gia nổi tiếng thế giới được dịch sang tiếng Việt có cuốn bị lược bỏ chỉ còn 50% nguyên tác. Nhưng như nhiều người nói, có đã là may rồi. Còn hơn là chẳng có thông tin gì về văn học thế giới.

Không nói đâu xa văn học trời tây, chỉ ngó sang nước bạn láng giềng cũng đã thấy lạ lùng. Gần đây, những tác phẩm văn học Trung Quốc được dịch khá nhiều so với tỷ lệ văn học thế giới, nhưng những nhà thơ nổi tiếng nhất người Trung Hoa được cả thế giới biết đến, như Đa Đa, Dương Luyện, Cố Thành, Bắc Đảo vẫn chưa thấy được dịch.

Và còn một tên tuổi khác - Francois Cheng (tên dịch là Trình Bão Nhất) - nhà văn Trung Quốc đầu tiên lọt vào Viện Hàn lâm văn học Pháp, trở thành một trong 40 vị "bất tử" của viện, sáng tác bằng tiếng Pháp từ năm 20 tuổi, thì không mấy ai biết đến nếu không đọc được nguyên tác. Nữ sĩ Tàn Tuyết cũng chẳng ai hay. 1.000 năm nay thơ Trung Quốc ngoài cổ điển thì gần như không có người dịch.

Hay tác phẩm Linh Sơn của Cao Hành Kiện, theo một số nhà văn hải ngoại, dù được dịch sang tiếng Việt, nhưng hai dịch giả mới chỉ chuyển tải được khoảng 50% tác phẩm.

Một số bìa sách mới
Đặc biệt, việc cập nhật văn học Nga chững lại suốt 15 năm nay. Trong khi thời kỳ này ở nước Nga, văn học có nhiều thành tựu, thì ở VN vốn từng có đội ngũ dịch thuật văn học Nga vững vàng nhưng lại không dịch, có lẽ bởi ngại bạn đọc theo "thời thượng" không quan tâm.

Rào cản nữa là đối với các nhà xuất bản VN, sau Công ước Berne, việc liên hệ bản quyền tác phẩm văn học khá khó khăn. Một số NXB chưa quen lối làm ăn chuyên nghiệp, không thạo thương lượng...

Nhưng đối với NXB Trẻ (TP HCM), vấn đề lại khác. Theo ông Phạm Sĩ Sáu - Trưởng phòng khai thác đề tài và giao dịch bản quyền - cho biết, cái khó của các NXB là phải có thương hiệu trên thị trường thế giới mới dễ giao dịch. NXB Trẻ không ngại việc thỏa thuận tác quyền những tác phẩm văn học mới nhất, mà chỉ lo không chọn được dịch giả đáp ứng hai yêu cầu: dịch nhanh và dịch tốt. Dịch nhanh trong vòng 6-9 tháng mới không bị huỷ hợp đồng. Nhưng khó hơn cả là dịch tốt.

Dịch giả Nguyễn Tiến Văn - người từng chuyển ngữ Lũ người quỷ ám của Dostoievsky (tiếng Anh) - cho rằng cơ chế xuất bản trong nước vẫn chưa thông thoáng. Ông nhận xét: "Ở VN hiện nay chưa có một cuốn sách giáo khoa nào dạy về nữ quyền, hay bảo vệ môi trường. Ít ai biết rằng, người đứng đầu về giảng dạy vấn đề nữ quyền ở các nước thuộc địa lại chính là một phụ nữ Việt, chị Trịnh Thị Minh Hà, tên tuổi rất nổi tiếng trên các diễn đàn thế giới".

Cùng 6 dịch giả hải ngoại dịch chùm sách về tư tưởng đương đại thế giới, mở đầu từ những kiến thức sơ đẳng và căn bản trong âm nhạc và hội hoạ đương đại, ông Văn nói: "Chúng tôi từng thử thương lượng với một số nhà văn hiện đại của thế giới 3 năm trước khi Công ước Berne có hiệu lực. Việc dịch không thể lẻ tẻ, mà phải là một tập hợp công trình của một tác giả. Phía nhà văn nước ngoài chấp thuận, chỉ đòi một lệ phí tượng trưng. Nhưng đối tác làm sách trong nước không hiểu sao lại ngần ngại, khiến việc thương lượng bản quyền không tiến hành được.

Lợi thế của người VN ở nước ngoài là không bị Công ước Berne chi phối. Nhiều nước muốn từng bước hợp tác dịch văn học nước họ sang tiếng Việt như một cách truyền bá văn hoá. Nếu có một chính sách dễ dàng, thông thoáng cho việc dịch thuật, xuất bản, tôi tin là chuyện bản quyền không đến nỗi bế tắc như hiện nay".

Video đang được xem nhiều

Cùng chuyên mục

Xem thêm Văn nghệ

Mới - Nóng

Khám phá